ශාක ප්රචාරණ ක්රම (Plant Propagation Methods)
ශාක ප්රචාරණය සඳහා දැනට භාවිත වන ක්රම ප්රධාන කොටස් දෙකකට බෙදිය හැකිය.
ලිංගික ප්රචාරණය (Sexual Propagation)
මෙය බීජ මගින් සිදු කෙරෙන ප්රචාරණයයි.
අලිංගික / වර්ධක ප්රචාරණය (Asexual / Vegetative Propagation)
මෙය වර්ධක කොටස් මගින් සිදු කෙරෙන ප්රචාරණයයි.
1.1 ලිංගික ප්රචාරණය (Sexual Propagation)
ශාකවල ලිංගික ව්යූහය පුෂ්පය වන අතර, පරාගනයෙන් පසු සංසේචනය වීමෙන් බීජ හට ගනී. බෝග වගාවේ දී බහුලව භාවිත වන රෝපණ ද්රව්ය බීජ වේ.
බීජ ප්රරෝහණය (Seed Germination)
බීජයක් තුළ ඇති කලලය නව ශාකයක් බවට පත් වීමේ ආරම්භය බීජ ප්රරෝහණයයි. ප්රරෝහණ ආකාර දෙකකි.
- අපි භෞම ප්රරෝහණය (Epigeal Germination) : බීජාධරය (hypocotyl) වේගයෙන් වර්ධනය වීම නිසා බීජ පත්ර පොළොවෙන් ඉහළට පැමිණේ. උදාහරණ: මුං, බෝංචි, බටු.
- අධෝ භෞම ප්රරෝහණය (Hypogeal Germination) : බීජෝපරිය (epicotyl) වේගයෙන් වර්ධනය වීම නිසා බීජ පත්ර පොළොව යටම පවතී. උදාහරණ: වී, කඩල, බඩ ඉරිඟු.
බීජ සුප්තතාව (Seed Dormancy)
ජීවී බීජයකට ප්රරෝහණයට අවශ්ය සාධක ලැබී තිබියදීත් ප්රරෝහණය නොවීම බීජ සුප්තතාවයි. ഇതിന് හේතු කිහිපයකි:
- බීජාවරණය ජලයට හා වාතයට අපාරගම්ය වීම (උදා: සියඹලා, දඹල).
- බීජාවරණය ඝන වීම (උදා: අඹ, සියඹලා).
- වර්ධක නිශේධක ද්රව්ය පැවතීම (උදා: තක්කාලි, පැපොල්).
- කලලය පරිණත නොවීම (උදා: පොල්, ඕකිඩ්).
බීජ ප්රතිකාර (Seed Treatments)
බීජ සිටුවීමට පෙර සිදුකරන ක්රියාකාරකම් බීජ ප්රතිකාර ලෙස හැඳින්වේ. ഇതിന്റെ අරමුණු නම්:
- සුප්තතාව ඉවත් කිරීම
- බොල් බීජ ඉවත් කිරීම
- රෝග වළක්වා ගැනීම
- කෘමි හානි වළක්වා ගැනීම
- වැපිරීම පහසු කිරීම
1.2 අලිංගික / වර්ධක ප්රචාරණය (Asexual / Vegetative Propagation)
ශාකයේ වර්ධක කොටස් (දඬු, පත්ර, මුල් ආදිය) මගින් සිදු කෙරෙන ප්රචාරණයයි.
ස්වාභාවික වර්ධක ප්රචාරණ ව්යූහ (Natural Vegetative Structures)
ශිල්පීය ක්රම (Artificial Methods)
- දඬු කැබලි (Stem Cuttings): බතල, මඤ්ඤොක්කා, රෝස
- මුල් කැබලි (Root Cuttings): දෙල්, බෙලි, කරපිංචා
- පත්ර කැබලි (Leaf Cuttings): බිගෝනියා, සැන්සවේරියා
දඬු කැබලි මව් ශාකයට සම්බන්ධව තිබියදීම මුල් අද්දවා ගැනීමයි. මෙය ප්රධාන ආකාර දෙකකි.
- භෞමික අතු බැඳීම (Ground Layering): පහළ අතු පසට නවා මුල් අද්දවා ගැනීම. උදා: ලෙමන්, සමන් පිච්ච
- වායව අතු බැඳීම (Air Layering): පොළොවට නැවිය නොහැකි අතුවලට රෝපණ මාධ්යයක් තබා මුල් අද්දවා ගැනීම. උදා: වද, රෝස, පේර
ශාකයක කොටසක් (අනුජය) වෙනත් ශාකයකට (ග්රාහකය) සම්බන්ධ කර තනි ශාකයක් ලෙස වර්ධනය වීමට සැලැස්වීමයි. මෙය කළ හැක්කේ ද්වීබීජ පත්රී ශාකවලට පමණි. ප්රධාන බද්ධ ක්රම දෙකකි.
- අංකුර බද්ධය (Budding): අනුජය ලෙස එක් අංකුරයක් පමණක් යොදා ගනී. උදා: අඹ, රඹුටන්, රබර්
- රිකිලි බද්ධය (Scion Grafting): අනුජය ලෙස අංකුර සහිත රිකිල්ලක් යොදා ගනී. උදා: දොඩම්, අඹ, මැංගුස්ටින්
පටක රෝපණය (Tissue Culture)
මව් ශාකයකින් ලබාගත් පටක කැබැල්ලක්, පාලිත තත්ත්ව යටතේ පෝෂණ මාධ්යයක වගා කර නව පැළ රාශියක් නිපදවා ගැනීමයි. උදා: ඇන්තූරියම්, ඕකිඩ්, කෙසෙල්, අර්තාපල්.
වාසි (Advantages)
- අධික පැළ සංඛ්යාවක් ලබාගත හැකිය.
- රෝගී මව් ශාකයකින් වුවද නිරෝගී පැළ ලබාගත හැකිය.
- පැළ ගබඩා කිරීම හා ප්රවාහනය පහසුය.
අවාසි (Disadvantages)
- අධික මූලික වියදමක් දැරීමට සිදුවේ.
- ඉහළ තාක්ෂණික දැනුමක් අවශ්ය වේ.
- පැළ කටුක පරිසරවලට ඔරොත්තු දීම අඩුය.
ප්රචාරණ ක්රමවල වාසි සහ අවාසි
බීජ මගින් ප්රචාරණය (Sexual Propagation)
- එක් මව් ශාකයකින් බීජ රාශියක් ලබා ගත හැකිය.
- දිගු කලක් ගබඩා කර තබා ගත හැකිය.
- නව ප්රභේද ලබා ගත හැකිය.
- දුහිතෘ පැළවල මව් ශාකයේ ගුණාංග සියල්ලම නොතිබිය හැකිය.
- ඵල දැරීමට දීර්ඝ කාලයක් ගතවේ.
- පැළ වීම ඒකාකාරී නොවේ.
වර්ධක ප්රචාරණය (Asexual Propagation)
- මව් ශාකයට සමාන පැළ ලැබේ.
- ඵල දැරීමට ගතවන කාලය අඩුය.
- බීජ නොනිපදවන ශාක (අන්නාසි, කෙසෙල්) ප්රචාරණය කළ හැකිය.
- ජීවිත කාලය අඩුය.
- මුදුන් මුලක් නොමැති නිසා අහිතකර තත්වවලට ඔරොත්තු දීම අඩුය.
- නව ලක්ෂණ සහිත ශාක ලබා ගත නොහැක.