3.1 ගොවිතැන් ක්රම (Farming Systems)
ගොවිතැන් පද්ධතියක් යනු, ගොවියා සතු සම්පත් ප්රශස්තව යොදා ගනිමින්, බෝග වගාව, සත්ත්ව පාලනය වැනි විවිධ ගොවිපොළ කටයුතු පරිසර හිතකාමී ලෙස සංයෝජනය කර ක්රියාත්මක වන කෘෂි කාර්මික ක්රියා පිළිවෙතකි. ශ්රී ලංකාවේ ප්රධාන ගොවිතැන් පද්ධති කිහිපයක් හඳුනාගත හැකිය.
ශ්රී ලංකාවේ මුල්ම ගොවිතැන් ක්රමය වන හේන් ගොවිතැන, අවම යෙදවුම් යොදා, වර්ෂාපතනය මත පදනම්ව සිදු කෙරේ. මෙහි ප්රධාන ලක්ෂණය වන්නේ, එක් කන්නයක් වගා කළ භූමිය සාරවත් බව යළි ඇති වනතුරු අත්හැර දමා, වෙනත් භූමියක් වගාවට යොදා ගැනීමයි.
- විවිධ බෝග වගා කරන නිසා සමබල ආහාර වේලක් ලැබේ.
- පසේ නයිට්රජන් තිර වීමෙන් පස සාරවත් වේ.
- අඛණ්ඩව අස්වනු ලබාගත හැකිය.
- අවශ්ය මූලික ප්රාග්ධනය අඩුය.
- ජල සම්පාදනයක් අවශ්ය නොවේ.
- දැව අළු ශාක පෝෂකයක් වේ.
- ස්වාභාවික ශාක වියන ඉවත් කිරීම නිසා පාංශු ඛාදනය සිදුවේ.
- හේන පිළිස්සීම නිසා කාබනික ද්රව්ය විනාශ වේ.
- පරිසරයට අහිතකර ගොවිතැන් ක්රමයකි.
- නියමිත කාලයට වර්ෂාව නොලැබුනහොත් වගාව අසාර්ථක වේ.
එක් ව්යවසායක අතුරු ඵල, වෙනත් ව්යවසායක යෙදවුම් ලෙස යොදා ගනිමින් බෝග වගාව, සත්ත්ව පාලනය, බලශක්ති නිෂ්පාදනය වැනි ක්රියාවලි ඒකාබද්ධව සිදුකිරීමයි. අපද්රව්ය ප්රතිචක්රීකරණය වන නිසා මෙය තිරසාර ක්රමයකි.
- සම්පත් වලින් උපරිම ප්රයෝජන ලැබේ.
- පසේ ගුණාංග දියුණු වේ.
- වසර පුරා ආදායම් ලැබීම.
- ගොවියාගේ අවදානම අඩු වීම.
- පරිසර හානිය අවම වීම.
- කුඩා ඉඩම් සඳහා යොදා ගැනීම අපහසු වීම.
- මූලික වියදම හා යෙදවුම් වැඩි වීම.
- ගොවියාට මනා තාක්ෂණික දැනුමක් අවශ්ය වීම.
පස, ජලය, පෝෂක හා ජෛව විවිධත්වය ආරක්ෂා වන පරිදි අවම යෙදවුම් භාවිත කරමින් පරිසරය සුරක්ෂිත කරන ගොවිතැන් ක්රමයකි. ഇതിന്റെ අරමුණු අතර පාංශු ඛාදනය වැළැක්වීම, පසේ සාරවත් බව රැකගැනීම, සහ බෝග විවිධාංගීකරණය ප්රධාන වේ.
- පාංශු ඛාදනය අවම වේ.
- පසට ජලය අවශෝෂණය වැඩි වේ.
- පසේ සාරවත් බව වැඩි වේ.
- ජෛව විවිධත්වය ආරක්ෂා වේ.
- සමහර කටයුතු සඳහා ශ්රමය හා මුදල් වැය වේ.
- විවිධ උප පද්ධති අතර නොගැලපීම් සිදුවිය හැකිය.
සංරක්ෂණ ගොවිතැනට අයත් ශ්රී ලංකාවේ ප්රචලිත උප පද්ධතියකි. ප්රධාන ආකාර දෙකකි: වීදි බෝග වගාව (Alley Cropping), සහ බහු ස්ථර බෝග වගාව (Multi-story Cropping) හෙවත් උඩරට ගෙවතු වගාව.
වාසි (Advantages):
- පරිසර සමතුලිතතාවය ආරක්ෂා වීම.
- පාංශු ඛාදනය අවම වීම.
- ජෛව විවිධත්වය ආරක්ෂා වීම.
- පාංශු ජල සංරක්ෂණය හොඳින් සිදු වීම.
- දැව හා ඉන්ධන ලබාගත හැකි වීම.
3.2 වගා රටා (Cropping Patterns)
කිසියම් භූමියකින්, නිශ්චිත කාලයකදී, උපරිම ඵලදාවක් ලැබෙන සේ බෝග වගා කර ඇති ක්රමය හෝ අනුපිළිවෙල වගා රටාවකි.
කිසියම් ක්ෂේත්රයක එක් බෝගයක් පමණක් අඛණ්ඩව වගා කිරීමයි. උදා: වී, තේ, රබර් වගාව.
- බෝග නඩත්තු කිරීම පහසු වීම.
- වගා කිරීමට අවශ්ය දැනුම සීමිත වීම.
- උපකරණ භාවිතය සීමිත වීම.
- විකුණුම් මිල අඩු විය හැකි වීම.
- පළිබෝධ ව්යාප්තිය වැඩි වීම.
- එකම පාංශු ස්ථරයක පෝෂක ඉවත් වීම.
- අවදානම හා අඩමානය වැඩි වීම.
එකම භූමිය තුළ, එකම කාල සීමාවකදී, බෝග වර්ග එකකට වඩා වගා කිරීමයි. මෙහිදී බෝග අතර තරඟයක් ඇති නොවන "මිත්ර බෝග" තෝරාගත යුතුය. මිශ්ර බෝග, අතුරු බෝග, සහ කඩින් කඩ වගාව దీనిට අයත් වේ.
ශෂ්ය මාරුව (Crop Rotation)
තෝරාගත් බෝග කිහිපයක් එකම භූමියේ කන්නයෙන් කන්නයට මාරු කරමින් වගා කිරීමයි. බහුලව යොදාගන්නේ ධාන්ය, රනිල, අල සහ එළවළු ඇතුළත් සිව් බෝග මාරුවයි.
මිශ්ර බෝග වගාව (Mixed Cropping)
බෝග වර්ග දෙකක් හෝ වැඩි ගණනක් නිසි පරතරයක් නොමැතිව වගා කිරීමයි.
අතුරු බෝග වගාව (Intercropping)
ප්රධාන බෝගයට තරඟයක් නොවන පරිදි වෙනත් බෝග එකක් හෝ වැඩි ගණනක් ක්රමවත්ව වගා කිරීමයි. උදා: පොල් වගාවේ අතුරු බෝග ලෙස කෝපි, ගම්මිරිස්.
කඩින් කඩ වගාව (Relay Cropping)
එක් බෝගයක ජීවන චක්රය අවසන් වීමට පෙර, තවත් බෝගයක් පළමු බෝග අතර සංස්ථාපනය කිරීමයි.
- භූමිය කාර්යක්ෂමව භාවිත කළ හැකිය.
- වැඩි බෝග සංඛ්යාවක් වගා කළ හැකිය.
- පළිබෝධ පාලනය වීම.
- මනා දැනුමක් අවශ්ය වීම.
- කාල සටහනකට අනුව වැඩ කළ යුතු වීම.
- අස්වනු නෙළීමේදී ගැටලු ඇති වීම.