සත්ත්ව පාලනය: කළමනාකරණය සහ සෞඛ්‍ය

නිදැලි ක්‍රමය (Free Range System)

මෙම ක්‍රමය ශ්‍රී ලංකාවේ වියළි කලාපීය ප්‍රදේශවල බහුලව දැකිය හැක. දිවා කාලයේ සතුන් නිදැල්ලේ උලාකමින් පෝෂණ අවශ්‍යතා සපුරා ගනියි. රාත්‍රී කාලයේදී ගවයන් එළිමහනේ ගාල් කර තැබීම හෝ ගස්වල ගැට ගැසීම සිදු කරයි. නිවාස සැපයීමක් සිදු නොවන අතර රාත්‍රී කාලයේ ආහාර හෝ ජලය සැපයීමක්ද සිදු නොකරයි.

අඩ සියුම් ක්‍රමය (Semi-Intensive System)

ගවයින් දිවා කාලයේ එළිමහනේ දිගේලි කර තැබීම හෝ නිදැල්ලේ උලා කෑමට ඉඩ සලස්වයි. රාත්‍රී කාලයේ ලැගීමට ගාලක් භාවිතා කරන අතර, එම අවස්ථාවේදී අමතර ආහාර හා සාන්ද්‍ර ආහාර සපයනු ලැබේ. නිදැලි ක්‍රමයට වඩා කිරි නිෂ්පාදනය වැඩිය.

සියුම් ක්‍රමය (Intensive System)

මෙම ක්‍රමයේදී සතුන් පූර්ණ කාලීනව නිවසක් තුළ ඇති කරනු ලබයි. ආහාර, ජලය ඇතුළු සියලු පහසුකම් නිවාස තුළදීම සපයනු ලැබේ. නාගරික හා අර්ධ නාගරික ප්‍රදේශවලට යෝග්‍ය වන අතර, වැඩි නිෂ්පාදනයක් ලබා දෙන දෙනුන් ඇති කිරීමට සුදුසුය.

නිවාස සැපයීමේ පරමාර්ථ

• අව්ව, වැස්ස, සුළං වැනි අහිතකර කාලගුණික තත්ත්ව වලින් ආරක්ෂා කර ගැනීම.
• රෝග වලින් ආරක්ෂා කර ගැනීම.
• සොර සතුරු උවදුරු වලින් ආරක්ෂා කර ගැනීම.
• පිරිසිදු කිරි නිෂ්පාදනයක් ලබා ගැනීම.

නිවාස වර්ග

සියුම් ක්‍රමයේදී නිවාස ආකාර දෙකකි: 1. සතුන් බැඳ තබන නිවාස (Tie-up housing) සහ 2. නිදහස් ක්‍රමය (Loose barn system).

• සතුන් බැඳ තබන නිවාස: තනි පේළි ක්‍රමය (කුඩා ගොවිපොළ සඳහා) සහ දෙපේළි ක්‍රමය ලෙස පවතී. දෙපේළි ක්‍රමය, හිසට හිස (ආහාර වේදිකාව මැදින්) සහ වලිගයට වලිගය (ඇවිදින වේදිකාව මැදින්) ලෙස ආකාර දෙකකි.
• නිදහස් ක්‍රමය: මෙම නිවාසවල සතුන් නිදැල්ලේ සිටින අතර, දෙපසින් වැතිරී සිටීමට ස්ථාන ඇත.

නෑම්බියන් පාලනය සහ මද චක්‍රය

යුරෝපීය වර්ග මාස 8-12 දීත්, ඉන්දියානු වර්ග මාස 20-25 දීත් ලිංගික පරිණතියට පත්වේ. නෑම්බියන් පරිණත ශරීර බරින් 60-65% වූ පසු මද ලක්ෂණ (පට්ටි ලකුණු) පෙන්වූ විගස ගැබ් ගැන්වීමට යොමු කරයි. දින 21කට වරක් චක්‍රානුකූලව සිදුවන මෙම ක්‍රියාවලිය මද චක්‍රයයි.

මද ලක්ෂණ (පට්ටි ලකුණු)

• නොසන්සුන් බව, නිතර කෑ ගැසීම, ආහාර ගැනීම අඩු කිරීම.
• යෝනිය ඉදිමී රතු පැහැ වීම හා පැහැදිලි, උකු ස්‍රාවයක් වැගිරීම.
• වෙනත් සතුන්ට තම පිට උඩ නැගීමට ඉඩ දීම.

ගැබ් දෙනුන් පාලනය සහ ප්‍රසූතිය

ගව දෙනකගේ ගැබ් කාලය දින 280ක් පමණ වේ. පැටවා ලැබීමට මාස දෙකකට පෙර කිරි දෙවීම නතර කළ යුතුය (වියළි කාලය). ප්‍රසූතියට පැය 24කට පෙර වලිගය දෙපස බන්ධනි බුරුල් වීම වැනි ලක්ෂණ පෙන්වයි. පැටවා ඉපදී පැය භාගයක් ඇතුළත මුල්කිරි (කොලෙස්ට්‍රම්) ලබා දීම අත්‍යවශ්‍ය වේ.

නිදැලි ක්‍රමය (Free Range System)

සතුන් නිදැල්ලේ ඇති කරන අතර රාත්‍රී කාලයේ පමණක් ලැගුම් ස්ථානයක් සපයයි. මූලික වියදම අඩු අතර ආහාර සඳහා මුදල් වැය නොවේ. නමුත් බිත්තර නිෂ්පාදනය අඩු අතර, විලෝපික හානි වැඩිය.

සියුම් ක්‍රමය (Intensive System)

සතුන් නිවාස තුළම ඇති කරන අතර, සියලු පහසුකම් සපයනු ලැබේ. ඒකීය භූමියක වැඩි සතුන් සංඛ්‍යාවක් ඇති කළ හැක. దీనిට ප්‍රධාන ආකාර තුනකි:

• ඝන ආස්තරණ ක්‍රමය (Deep Litter System): ශ්‍රී ලංකාවේ බහුලව යොදා ගැනේ. නිවසේ බිමට දහයියා වැනි අතුරණුවක් යොදා ඒ මත කුකුළන් ඇති කරයි.
• තට්ටු ක්‍රමය (Slat System): සතුන් කම්බි දැල් හෝ ලී රීප්ප යෙදූ තට්ටුවක් මත ඇති කරයි.
• කූඩු ක්‍රමය (Cage System): සතුන් කූඩු තුළ ඇති කරන අතර, කුඩා ඉඩක විශාල සතුන් ප්‍රමාණයක් ඇති කළ හැක. පාලනය පහසු අතර වැඩි බිත්තර ප්‍රමාණයක් ලබාගත හැක.

පැටව් අවධිය (සති 0-8) සහ බෲඩරය

දිනක් වයසේ පැටවුන් පරිසර උෂ්ණත්වයට හුරු වන තුරු බෲඩරයක් තුළ රැකබලා ගනී. පළමු සතියේ උෂ්ණත්වය 33°C-35°C විය යුතු අතර, ක්‍රමයෙන් අඩු කරයි. ප්‍රශස්ත උෂ්ණත්වයේදී පැටවුන් බෲඩරය පුරා ඒකාකාරව පැතිරී සිටී.

වර්ධක අවධිය (සති 8-18)

මෙම අවධියේදී ආහාර සීමා කිරීම සහ ආලෝක පැය ගණන අඩු කිරීම සිදු කරයි. සති 10-12 දී හොට කැපීම (Beak Trimming) සිදු කරන්නේ ඇන කොටා ගැනීම සහ ආහාර අපතේ යාම අඩු කිරීමටයි.

බ්‍රොයිලර් යනු දින 42ක් වැනි කෙටි කාලයකදී උපරිම වර්ධනයක් ලබා ගන්නා මස් සඳහා ඇති කරන දෙමුහුන් දර්ශ වේ.

පාලනය: දින 1 සිට 21 දක්වා බ්‍රොයිලර් ආරම්භක සලාකය ද, දින 21 සිට 42 දක්වා බ්‍රොයිලර් අවසාන සලාකය ද ලබා දේ. වර්ධනය උපරිම කිරීම සඳහා රිසි පරිදි (Ad libitum) ආහාර ලබා දෙන අතර, රාත්‍රී කාලයේද ආලෝකය සපයයි.

බ්‍රොයිලර් එන්නත් වැඩසටහන

බුරුළු ප්‍රදාහය (Mastitis)

බැක්ටීරියා මගින් හටගන්නා රෝගයකි. බුරුල්ල ඉදිමීම, රත් පැහැ ගැන්වීම, උණුසුම් වීම සහ කිරිවල වෙනස්කම් (කැටි ගැසීම, වර්ණය වෙනස් වීම) රෝග ලක්ෂණ වේ. ගවගාලේ පිරිසිදුකම සහ නිසි කිරි දෙවීමේ පිළිවෙත් මගින් රෝගය වළක්වා ගත හැක.

කුර හා මුඛ රෝග (FMD)

ඉතා ශීඝ්‍රයෙන් පැතිරෙන වෛරස් රෝගයකි. මුඛය, දිව, සහ කුර ආශ්‍රිතව බිබිලි හටගෙන තුවාල ඇතිවීම ප්‍රධාන ලක්ෂණයයි. කිරි නිෂ්පාදනය විශාල ලෙස අඩු වේ. වසරකට වරක් එන්නත් කිරීම එකම වැළැක්වීමේ ක්‍රමයයි.

පරිවෘත්තීය රෝග

• කිරි උණ (Milk Fever): කැල්සියම් ඌනතාව නිසා ඇති වේ. සතා බිම ඇද වැටීම, බෙල්ල පිටුපසට හරවාගෙන සිටීම සහ ශරීර උෂ්ණත්වය පහළ යාම ලක්ෂණ වේ.
• බඩ පිපුම (Bloat): ප්‍රෝටීන් බහුල ආහාර (රනිල ශාක) වැඩිපුර ගැනීම නිසා ආමාශය තුළ වායු එක්රැස් වීමෙන් ඇති වේ. උදරය විශාල වීම සහ ශ්වසන අපහසුතා ලක්ෂණ වේ.

රැනිකට් රෝගය (Newcastle Disease)

වෛරසයකින් බෝවන අතර ප්‍රතිකාර නොමැත. ශ්වසන අපහසුතා, බිත්තර නිෂ්පාදනය අඩුවීම සහ ඉහළ මරණ අනුපාතයක් පෙන්වයි. එන්නත් කිරීම මගින් පාලනය කළ හැක.

පුල්ලෝරම් රෝගය (Pullorum Disease)

*Salmonella Pullorum* නම් බැක්ටීරියාව මගින් ඇතිවේ. පැටවුන් අතර මරණ අනුපාතය වැඩිය. සුදු පැහැයට මලපහ කිරීම (White Diarrhea) ප්‍රධාන ලක්ෂණයකි. නිරෝගී මව් සතුන්ගෙන් පැටවුන් ලබාගැනීම වැදගත්ය.

කොක්සිඩියෝසිස් රෝගය (Coccidiosis)

ප්‍රෝටසෝවාවන් මගින් ඇති කරයි. ලේ මිශ්‍ර පාචනය ප්‍රධාන රෝග ලක්ෂණයයි. කුකුළු නිවාසවල මනා සෞඛ්‍ය තත්ත්වයක් සහ වියළි අතුරණුවක් පවත්වා ගැනීමෙන් රෝගය පාලනය කළ හැක.