03: පස (Soil)
බෝග වගා මාධ්යයක් ලෙස පසෙහි වැදගත්කම, එහි ගුණාංග සහ සංරක්ෂණය පිළිබඳ අධ්යයනයක්.
කෘෂිකර්මාන්තයේ දී බෝග වගා කරන ප්රධාන මාධ්යය වන්නේ පසයි. පස මගින් ශාක සඳහා සුවිශේෂී කාර්යයන් කිහිපයක් ඉටු කරයි.
- බෝගවල මූල පද්ධතිය දරා සිටීමට උපස්ථරයක් ලෙස ක්රියා කරයි.
- කාබන් හැර අනෙකුත් සියලුම පෝෂක මූලද්රව්ය සපයයි.
- වර්ෂා ජලය අවශෝෂණය කර තබාගෙන ශාකවලට ලබා දෙයි.
- පාංශු ජීවීන්ට වාසස්ථානයක් වේ.
- බීජ ගබඩාවක් ලෙස ක්රියා කරමින් ශාක පරපුරේ පැවැත්ම තහවුරු කරයි.
3.1 පස සෑදීමේ ක්රියාවලිය
පස නිර්මාණය වන්නේ පාෂාණ වලිනි. පාෂාණ ජීර්ණය වීමෙන් පාංශු මාතෘ ද්රව්ය සෑදෙන අතර, එම මාතෘ ද්රව්ය තවදුරටත් වෙනස්වීම්වලට ලක්වී පස බවට පත්වීමේ ක්රියාවලිය **පාංශු ජනනය (Soil Genesis)** ලෙස හැඳින්වේ.
පාෂාණ → (පාෂාණ ජීර්ණය) → මාතෘ ද්රව්ය → (පාංශු ජනනය) → පස
පාංශු ජනනයට මූලික වන පාෂාණ, ඒවායේ සම්භවය අනුව ප්රධාන වර්ග තුනකට බෙදේ.
1. ආග්නේය පාෂාණ (Igneous Rocks)
ගිනිකඳු පිපිරීම්වලදී පොළොවෙන් පිටතට පැමිණෙන හෝ පොළොව තුළම රැඳෙන මැග්මා සිසිල් වී ඝනීභවනය වීමෙන් සෑදේ. උදා: ග්රැනයිට්, ක්වාට්ස්.
2. අවසාදිත පාෂාණ (Sedimentary Rocks)
පාෂාණ ජීර්ණයෙන් සෑදෙන ඛනිජ අංශු, ජලය හෝ සුළඟ මගින් ගසාගෙන ගොස් වෙනත් තැනක තැන්පත් වී බන්ධනකාරක (හුනු, යකඩ ඔක්සයිඩ්) මගින් බැඳීමෙන් සෑදේ. උදා: වැලිගල්, හුනුගල්.
3. විපරීත පාෂාණ (Metamorphic Rocks)
ආග්නේය හෝ අවසාදිත පාෂාණ, පෘථිවි අභ්යන්තරයේ අධික උෂ්ණත්වය හා පීඩනයට ලක්වී ඒවායේ හැඩය, ස්වභාවය සහ ඛනිජ සංයුතිය වෙනස් වීමෙන් සෑදේ. උදා: නයිස්, කිරිගරුඬ (මාබල්).
3.1.1 පාංශු පැතිකඩ (Soil Profile)
පස මතුපිට සිට මව් පාෂාණය දක්වා ඇති පසේ සිරස්කඩක් පාංශු පැතිකඩක් ලෙස හැඳින්වේ. ස්වභාවික වනාන්තර වැනි මිනිස් බලපෑම් අවම ස්ථානවල දර්ශීය පාංශු පැතිකඩක් දැකිය හැකිය. එහි ප්රධාන කලාප හෙවත් ස්ථර කිහිපයක් පවතී.
- O කලාපය: මතුපිටම ඇති, නොදිරූ හෝ අර්ධවශයෙන් දිරූ කාබනික ද්රව්ය ස්ථරයයි.
- A කලාපය: උඩු පස ලෙස හැඳින්වේ. කාබනික ද්රව්ය බහුල නිසා තද පැහැයක් ගනී.
- B කලාපය: යටි පස ලෙස හැඳින්වේ. A කලාපයෙන් පහළට සේදී එන ද්රව්ය මෙහි තැන්පත් වේ.
- C කලාපය: ජීර්ණය වූ මාතෘ පාෂාණයෙන් සැදුම්ලත් මාතෘ ද්රව්ය ස්ථරයයි.
- R කලාපය: ජීර්ණය නොවූ මව් පාෂාණයයි.
දර්ශීය පාංශු පැතිකඩක ප්රධාන කලාප.
3.2 පාංශු සංඝටක (Soil Components)
පස ප්රධාන සංඝටක හතරකින් සමන්විත වේ. බෝග වගාවට වඩාත් සුදුසු පසක මෙම සංඝටක පවතින්නේ නිශ්චිත අනුපාතයකටය.
- පාංශු ඛනිජ (45%): පාෂාණ ජීර්ණයෙන් සෑදෙන වැලි, මැටි සහ රොන්මඩ අංශු වේ. මැටි අංශු මගින් ශාක පෝෂක රඳවා ගනී.
- පාංශු කාබනික ද්රව්ය (5%): ජීර්ණය වූ ශාක හා සත්ත්ව කොටස් වලින් සමන්විත වන අතර, අවසානයේ හියුමස් බවට පත් වේ. මෙය පසේ ව්යුහය, ජලය රඳවා ගැනීම සහ සාරවත් බව වැඩි දියුණු කරයි.
- පාංශු ජලය (25%): පස් අංශු අතර ඇති අවකාශවල රැඳී පවතින ජලයයි.
- පාංශු වාතය (25%): පස් අංශු අතර අවකාශවල රැඳී පවතින වාතයයි. ශාක මුල්වල සහ පාංශු ජීවීන්ගේ ශ්වසනයට අත්යවශ්ය වේ.
බෝග වගාවට සුදුසු පසක සංඝටක ප්රතිශතය.
පාංශු ජලය සහ තෙතමන මට්ටම්
පසෙහි ඇති ජලය ප්රධාන ආකාර තුනකි:
- ගුරුත්වාකර්ෂණ ජලය: ගුරුත්වාකර්ෂණය යටතේ පහළට ගලා යන ජලයයි; ශාකවලට ලබාගත නොහැකිය.
- කේශාකර්ෂණ ජලය: පසේ සියුම් අවකාශවල රැඳී පවතින ජලයයි; ශාකවලට අවශෝෂණය කරගත හැකි එකම ජල ආකාරය මෙයයි.
- ජලාකර්ෂණ ජලය: පස් අංශු වටා ඉතා තදින් බැඳී ඇති ජලයයි; ශාකවලට ලබාගත නොහැකිය.
ප්රධාන පාංශු තෙතමන මට්ටම්
- සංතෘප්ත මට්ටම: පසේ සියලුම අවකාශ ජලයෙන් පිරී ඇති අවස්ථාවයි. ශාක මුල්වලට වාතය නොලැබෙන නිසා ශාක වර්ධනයට අහිතකරය.
- ක්ෂේත්ර ධාරිතාව (Field Capacity): ගුරුත්වාකර්ෂණ ජලය බැස ගිය පසු පසේ ඉතිරිව ඇති උපරිම ජල ප්රමාණයයි. බෝග වර්ධනයට වඩාත්ම සුදුසු තත්ත්වය මෙයයි.
- ස්ථිර මැලවීමේ අවස්ථාව (Permanent Wilting Point): ශාකවලට තවදුරටත් ජලය ලබාගත නොහැකිව ස්ථිරවම මැලවී යන අවස්ථාවේ පසේ පවතින ජල මට්ටමයි.
3.3 පසෙහි ලක්ෂණ (Soil Properties)
පසෙහි ලක්ෂණ ප්රධාන වශයෙන් භෞතික, රසායනික සහ ජෛව ලෙස වර්ග කළ හැකිය.
3.3.1 භෞතික ලක්ෂණ
- පාංශු වයනය (Soil Texture): පසෙහි ඇති වැලි, රොන්මඩ සහ මැටි අංශුවල සාපේක්ෂ අනුපාතයයි. මෙය පසෙහි රළු/සියුම් බව තීරණය කරයි. වැලි පස් රළු වන අතර මැටි පස් සියුම්ය. බෝග වගාවට වඩාත් සුදුසු වන්නේ මෙම අංශු සමබරව ඇති **ලෝම පසයි**.
- පාංශු ව්යුහය (Soil Structure): පස් අංශු එකට එකතු වී සෑදී ඇති පස් කැටිතිවල (සමූහන) ස්වරූපයයි. බෝග වගාවට වඩාත්ම සුදුසු වන්නේ මනා ජලවහනයක් සහ වාතනයක් සහිත **කැටිති ව්යුහයයි**.
- පාංශු වර්ණය (Soil Color): පසේ වර්ණය එහි ඇති ඛනිජ වර්ග (යකඩ අධික පස රතු පැහැ වේ), කාබනික ද්රව්ය ප්රමාණය (කාබනික ද්රව්ය වැඩි පස තද පැහැ වේ) සහ ජලවහන තත්ත්වය පිළිබඳව අදහසක් ලබා දෙයි.
3.3.2 රසායනික ලක්ෂණ
- පාංශු ප්රතික්රියාව (Soil Reaction - pH): පසෙහි ආම්ලිකතාව හෝ භාෂ්මිකතාවයි. මෙය pH අගයෙන් මනිනු ලැබේ. බොහෝ ශාකවලට වඩාත් සුදුසු වන්නේ 6.5 - 7.2 අතර උදාසීන pH අගයකි. අධික ආම්ලිකතාව (pH < 6.5) සහ අධික ක්ෂාරීයතාව (pH > 7.3) ශාක පෝෂක ලබා ගැනීමට බාධා ඇති කරයි.
- කැටායන හුවමාරු ධාරිතාව (Cation Exchange Capacity - CEC): පසෙහි ඇති මැටි හා හියුමස් කලිල මගින් ධන ආරෝපිත පෝෂක අයන (කැටායන) රඳවා තබා ගැනීමේ හැකියාවයි. CEC අගය වැඩි පසක්, පෝෂක රඳවා තබා ගැනීමේ හැකියාව වැඩි නිසා සාරවත් පසක් ලෙස සැලකේ.
3.4 ශ්රී ලංකාවේ ප්රධාන පස් කාණ්ඩ
ශ්රී ලංකාවේ පස ප්රධාන කාණ්ඩ 14 කට බෙදා ඇතත්, බහුලව ව්යාප්ත වී ඇති ප්රධාන කාණ්ඩ තුනකි.
- රතු දුඹුරු පස: වියළි කලාපයේ (අනුරාධපුර, පොළොන්නරුව) බහුලව දක්නට ලැබේ. ඉතා සාරවත්, වැලි ලෝම වයනයක් සහිත පසකි. ධාන්ය, පලතුරු, එළවළු ඇතුළු බොහෝ බෝග සඳහා සුදුසුය.
- රතු කහ පොඩ්සොලික් පස: තෙත් කලාපයේ (මහනුවර, කෑගල්ල, ගාල්ල) බහුලව දක්නට ලැබේ. අධික වර්ෂාව නිසා භෂ්ම සේදී ගොස් ආම්ලික ස්වභාවයක් ගනී. අල බෝග, පලතුරු, එළවළු, කුළුබඩු සඳහා සුදුසුය.
- දියලු පස (Alluvial Soil): ගංඟා දෙපස ව්යාප්තව ඇත. ගංවතුර මගින් රොන්මඩ තැන්පත් වන නිසා ඉතා සාරවත් පසකි. වී, එළවළු, අල බෝග වගාවට ඉතා යෝග්ය වේ.
3.5 පාංශු හායනය සහ සංරක්ෂණය
අවිධිමත් කෘෂිකාර්මික කටයුතු සහ මිනිස් ක්රියාකාරකම් නිසා පසෙහි බෝග නිෂ්පාදන හැකියාව හීන වීම **පාංශු හායනය (Soil Degradation)** ලෙස හැඳින්වේ.
ප්රධාන හේතුවක් වන්නේ **පාංශු ඛාදනය (Soil Erosion)** යි. පාංශු ඛාදනය යනු වර්ෂා ජලය, සුළඟ වැනි කාරක මගින් පස් අංශු ගැලවී ගොස් වෙනත් ස්ථානයක තැන්පත් වීමයි. ශ්රී ලංකාවේ ප්රබලතම ඛාදන කාරකය වර්ෂා ජලයයි.
පාංශු සංරක්ෂණ ක්රම
පාංශු ඛාදනය අවම කිරීම සඳහා විවිධ ක්රම භාවිත කළ හැකිය.
1. පස ආවරණය කිරීම
- වසුන් යෙදීම (Mulching): පිදුරු, පොල් අතු වැනි ද්රව්ය යොදා පස වැසීම.
- ආවරණ බෝග වගා කිරීම (Cover Cropping): පියුරේරියා වැනි බෝග වගා කර පස සම්පූර්ණයෙන් වැසීම.
2. ජලයේ වේගය පාලනය කිරීම
- සමෝච්ඡ ක්රම (Contour Methods): බෑවුම් සහිත ඉඩම්වල සමෝච්ඡ රේඛා ඔස්සේ සී සෑම, වගා කිරීම, සහ කානු කැපීම.
- හෙල්මළු සැකසීම (Terracing): අධික බෑවුම් සහිත ඉඩම් පඩිපෙළක ආකාරයට සකස් කිරීම.
- ගල් වැටි සහ දෙවැටි (Stone Bunds & SALT): ජලයේ වේගය බිඳීමට සහ පස් රඳවා ගැනීමට සමෝච්ඡ රේඛා ඔස්සේ ගල් හෝ ශාක යොදා වැටි සෑදීම.
- පාංශු සංඝටක නම් කර බෝග වගාවට එහි බලපෑම් විස්තර කරන්න.
- පාංශු ජල ආකාර නම් කර ඒවා විස්තර කරන්න.
- පසක සංතෘප්ත අවස්ථාව, ක්ෂේත්ර ධාරිතාව, ස්ථිර මැලවීමේ සංගුණකය යන පද පැහැදිලි කරන්න.
- ක්ෂේත්රයේ දී පාංශු වයනය සෙවීමේ ක්රමයක් විස්තර කරන්න.
- දර්ශීය පාංශු පැතිකඩ ඇසුරෙන් පාංශු කලාප විස්තර කරන්න.
- ඔබේ පාසලේ හෝ ගෙවත්තේ පාංශු හායනයට ලක් වූ ස්ථානයක් තෝරාගෙන එම ස්ථානය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට ගත යුතු ක්රියාමාර්ග යෝජනා කරන්න.
පාරිභාෂික ශබ්දමාලාව
| සිංහල පදය | English Term |
|---|---|
| පාංශු ජනනය | Soil genesis |
| ආග්නේය පාෂාණ | Igneous rocks |
| අවසාදිත පාෂාණ | Sedimentary rocks |
| විපරීත පාෂාණ | Metamorphic rocks |
| පාෂාණ ජීර්ණය | Rock weathering |
| ක්ෂේත්ර ධාරිතාව | Field capacity |
| ස්ථිර මැලවීමේ අවස්ථාව | Permanent wilting point |
| පාංශු වයනය | Soil texture |
| පාංශු ව්යුහය | Soil structure |
| පාංශු ප්රතික්රියාව | Soil reaction |
| කැටායන හුවමාරු ධාරිතාව | Cation exchange capacity |
| පාංශු හායනය | Soil degradation |
| පාංශු ඛාදනය | Soil erosion |
| පාංශු පුනරුත්ථාපනය | Soil rehabilitation |